De democratie moet zich blijven bewijzen

Ook al is in Nederland het vertrouwen in het democratische bestel groot, het is niet vanzelfsprekend. Instellingen en bestuurders worden de laatste jaren zwaar op de proef gesteld. Nieuwe breuklijnen verdelen de samenleving. Hoe blijft onze democratie overeind als niet iedereen zich vertegenwoordigd voelt?

Premier Mark Rutte ontvangt een delegatie van de protestbeweging Gele Hesjes Nederland in zijn werkkamer in het Torentje. Rutte had ze enkele weken geleden uitgenodigd toen hij op verkiezingscampagne was in Roermond.

Premier Mark Rutte ontvangt een delegatie van de protestbeweging Gele Hesjes Nederland in zijn werkkamer in het Torentje. Rutte had ze enkele weken geleden uitgenodigd toen hij op verkiezingscampagne was in Roermond. Foto: ANP

Carolien van Ham reisde als academisch talent van Florence en Harvard via Zweden naar Australië, en is sinds vorig jaar hoogleraar Empirische Politicologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Daar zal ze een Centre for Democracy & Representative Government opzetten en uitbouwen, waarin onderzoek naar democratische vernieuwing en politieke vertegenwoordiging centraal staat.

Het interview - vanwege het coronavirus via een videoverbinding - vindt plaats in een week waarin de Nederlandse overheid ongekende ingrepen heeft moeten doen in de leefwereld van de burger, omwille van de volksgezondheid. Een week ook waarin overheid en ondersteunende instituten als het RIVM brede waardering oogsten.

Een waardering die bijna on-Nederlands overkomt. Hoe kijkt u naar deze wending?

,,De coronacrisis is een duidelijke testcase voor de legitimiteit van het politieke systeem. Zijn mensen bereid om instructies op te volgen? Om te luisteren naar hun overheid? Je ziet dat heel duidelijk. Mensen hebben behoefte aan zekerheid, en premier Rutte heeft goed kunnen uitleggen wat de keuzes waren, en de burgers weten te overtuigen dat de overheid hierin het vertrouwen verdient.”

Geflankeerd door het RIVM, een instituut dat vorig jaar nog hevig onder vuur lag.

,,Ja, nu staan het RIVM en de overheid ineens amper ter discussie. Je kunt dat vergelijken met wat er gebeurde in de Verenigde Staten na 9/11. Uit onderzoeken naar het vertrouwen van burgers in de overheid zag je in de dagen en weken na de aanslagen een enorme piek, wij noemen dat ook wel een ‘rally-around-the-flag’ effect. Mensen hebben bij zulke ingrijpende gebeurtenissen houvast nodig, en vinden dat bij de autoriteiten waar ze normaal veel meer kritiek op zouden hebben.”

Hoe past Nederland in het internationale beeld van de reacties op de coronacrisis?

,,Je ziet dat er afhankelijk van politieke regimes verschillende reacties zijn. Zo is in meer autoritaire regimes de schuld al snel buiten de landsgrenzen gelegd, worden de grenzen gesloten of wordt de crisis aangewend om de greep op burgers nog steviger te maken. Neem Zuid-Korea, waar de burgers nu gevolgd worden om na te gaan met wie een besmet persoon in contact is geweest. Worden die maatregelen straks weer ingetrokken, of blijft dat controlemiddel in werking? In Hongarije kan Orbán inmiddels per decreet regeren. Het is de vraag of hij die macht weer op zal geven. In democratische landen worden er meer vragen gesteld bij dat soort maatregelen, maar worden maatregelen met mogelijk verregaande consequenties voor privacy zoals contact-apps toch ook overwogen.”

Als we voorbij deze dagen en weken kijken, wat is dan de grootste opgave voor ons democratische bestel?

,,Wat wij in Nijmegen onderzoeken, is de manier waarop drie grote uitdagingen van dit moment de democratie op losse schroeven kunnen zetten. Dat zijn de economische ongelijkheid, de diversiteit in de samenleving en de klimaatverandering. Elk van die uitdagingen zorgt voor nieuwe scheidslijnen, waarbij groepen tegenover elkaar komen te staan. Sommige groepen winnen bij die veranderingen, anderen verliezen aan macht en invloed. Dat leidt tot polarisatie en mogelijk de ondermijning van de solidariteit tussen burgers.”

Kunt u een voorbeeld geven?

,,Bij de stikstofcrisis vorig jaar, die in verband staat met de klimaatverandering, kwam een deel van de boeren in opstand tegen de beperkingen die de overheid oplegde. Zij zagen zichzelf duidelijk als de verliezers, en wezen, niet onterecht, op het uitblijven van maatregelen tegen andere sectoren, zoals bijvoorbeeld een belasting op kerosine in de luchtvaart.”

Dat het vertrouwen in de overheid en instellingen bij deze boeren daalde, was direct zichtbaar.

,,Dat is ook iets wat wij onderzoeken: welke gevolgen heeft een daling in vertrouwen in het politieke stelsel, wanneer besluiten mensen om dan ook de wet niet meer te volgen, geen belasting meer te betalen of tot politiek geweld over te gaan? In dit voorbeeld kon je zien dat een klein deel van de boeren erg ver ging: een deur van een provinciehuis werd geramd, de doodskist van Jesse Klaver… En een week later zaten ze aan tafel bij de bestuurders.”

De gele hesjes zaten ook snel in het Torentje, ook al was dat maar een kleine en onsamenhangende beweging in Nederland. Moeten we dan constateren dat politiek geweld, of de dreiging ervan, loont?

,,Het lijkt me niet wenselijk, maar dat beeld krijg je in dit geval helaas wel. De gele hesjes he)bben in Nederland overigens geen geweld gebruikt, maar alleen gedemonstreerd. Het recht op protesteren en demonstreren is heel belangrijk in een democratie, zodat burgers altijd hun onvrede kunnen uiten en de regering ter verantwoording kunnen roepen als die in hun ogen in de fout gaat. En dat daar door de regering snel op wordt gereageerd is juist positief lijkt me.”

Als ik dan kijk naar de Groningse gedupeerden van de gasbevingen, dan is hun reactie na jaren van achterstelling in het algemeen juist zeer ingetogen, terwijl je zou denken dat ze nog veel activistischer zouden moeten zijn geworden dan groepen in eerder genoemde voorbeelden. Hoe kan dat?

,,Dat zijn precies het soort vragen dat we de komende jaren willen onderzoeken. In Groningen zie je in het klein wat je in de wereld op grote schaal tegenkomt: de kosten en de baten worden niet op dezelfde manier over groepen of gebieden verdeeld. Wat doet dat met mensen? Hoe reageren ze daarop? Soms is het je terugtrekken uit de democratische systemen een reactie - ‘ik stem niet meer, want ze doen toch wat ze zelf willen’ - maar anderen kunnen juist zeer activistisch worden.”

U noemde ook diversiteit als een uitdaging voor het democratische bestel. Hoe zit dat?

,,De aandacht voor vertegenwoordiging van vrouwen, van de lhbti-gemeenschap, van andere minderheden, leidt ook tot nieuwe scheidslijnen, tot winnaars en verliezers. Dat hoeft helemaal niet objectief een verlies te zijn, maar het kan wel degelijk zo ervaren worden. Als blanke mannen constateren dat ze hun hegemonie in de maatschappij verliezen, kan dat tot polarisatie leiden en tot de roep om een ander politiek bestel.”

Hoe snel kan zo’n omslag gaan?

,,Ik heb eerder onderzoek gedaan naar nieuwe democratieën, onder meer in Afrika. Wat in het Westen omarmd werd als democratie, bleek bij nadere beschouwing helemaal niet zo democratisch te zijn. Het is eerder zo dat autoritaire leiders hebben ontdekt hoe ze democratische instituties kunnen gebruiken om aan de macht te blijven. En we hoeven niet ver te zoeken: in Rusland wordt gestemd, maar weten we al voor de verkiezingen dat Poetin zal winnen. Als je door die lens naar oudere democratieën kijkt, zie je dat ook daar zulke mechanismen kunnen optreden. In Australië wordt openlijk gesproken over het inperken van de publieke omroep als die kritiek heeft op de overheid, of het weren van ngo’s met buitenlandse financiering. En president Trump past ook dergelijke technieken toe, door in de rechterlijke macht en bij overheidsinstellingen zijn eigen mensen aan te stellen.”

En in Nederland?

,,Zolang we in Nederland geen partijen aan de macht hebben die de democratie willen ondermijnen, zijn we redelijk stabiel. Maar ook hier wordt de discussie over de NPO gevoerd, en is kritiek op de rechterlijke macht vanuit de politiek niet langer taboe. Uit onderzoek blijkt dat de polarisatie in Nederland zich nog vooral in de media en de elite toont, en dat in de brede bevolking veel minder sprake is van verdeeldheid. Maar je ziet wel dat groepen ontevredenen elkaar beginnen te vinden, dat er overlap ontstaat tussen bijvoorbeeld de klimaatsceptici en degenen die diversiteit als bedreiging zien. En we weten ook dat als argumenten voor rechtsongelijkheid salonfähig worden in de politiek, dat een signaal is voor burgers dat zoiets een legitieme stellingname is.

Onderzoekers omschrijven dat wel als een cultural backlash die in het Westen optreedt: de laatste dertig, veertig jaar is iedereen progressiever geworden, er is meer ruimte voor diversiteit, maar nu tekent zich een tegenbeweging af.”

Wat zijn eigenlijk de meest recente cijfers over het vertrouwen van Nederlanders in hun politieke systeem?

,,De tevredenheid van Nederlanders over het functioneren van onze democratie is heel hoog, ook in vergelijking met andere landen. Zo’n 75 procent is tevreden over de democratie. Maar politiek vertrouwen, vertrouwen van Nederlanders in de Tweede Kamer en de regering, is een stuk lager, dat schommelt zo tussen de 50 en 60 procent door de jaren heen. Daarnaast is wat we ontdekt hebben: als je doorvraagt, blijkt het beeld te kantelen. Dan zeggen veel mensen: ‘we zijn tevreden over onze democratie, maar we denken dat de beslissingen daar niet genomen worden’.”

Waar dan wel?

,,Dat is eigenlijk een vierde uitdaging voor ons politieke systeem: de vraag waar de werkelijke macht ligt, en hoe democratisch besluitvorming nog is. Wie besluit er over de belangrijke zaken? Is dat de nationale overheid, de Europese Unie, grote bedrijven? Ik denk dat dit nog een serieuze blinde vlek is voor mainstream partijen in Nederland. Zo wordt de EU verdedigd, al jaren, terwijl het volstrekt duidelijk is dat daar een enorm democratisch tekort zit. Door dat niet bespreekbaar te maken, maak je het je tegenstanders gemakkelijk om hun punten te scoren.”

Wat zijn dan de risico’s voor ons bestel?

,,Wanneer je geen aandacht besteedt aan het gevoel onder burgers dat zij aan een verliezende kant van een ontwikkeling staan, en dat de macht ergens anders komt te liggen, dan loop je het risico dat op den duur het systeem zelf in twijfel getrokken wordt. Je krijgt dan geluiden als de roep om een sterke leider, om een stelsel waarbij de meerderheid beslist en er geen rekening meer wordt gehouden met minderheden en bescherming van de rechten van burgers. Een tendens naar een autoritair systeem, zoals in andere landen. Dat gaat vaak gepaard met een zware nadruk op identiteit, boven bijvoorbeeld sociaaleconomische onderwerpen. Make America Great Again.”

En wat zijn dan kansen?

,,We zien ook initiatieven die proberen nieuwe vormen van vertegenwoordiging te ontdekken. Democratische innovatie speelt bijvoorbeeld bij klimaatverandering. Hoe geef je toekomstige generaties een plek in de afweging van belangen? Dat klinkt vergezocht, maar we doen het al bij het behartigen van de belangen van kinderen, en bijvoorbeeld de Partij van de Dieren slaagt erin om ook dieren meer rechten te geven.”

Valt een initiatief als de Friese Burgertop hier ook onder? Dat maakte wel veel energie los onder eerder nog niet zo gehoorde burgers, maar kreeg van het provinciaal bestuur een wat lauwe reactie. Terwijl wie erbij was, onder de indruk raakte van de inzet en ernst van de deelnemers.

De kosten en de baten worden niet op dezelfde manier over groepen of gebieden verdeeld. Wat doet dat met mensen?

,,Dat is precies wat we bij deze nieuwe vormen en met name burgerfora tegenkomen: aanwezigen zijn onder de indruk van wat er gebeurt, waartoe normale burgers in staat zijn als ze zich geconcentreerd over een specifiek onderwerp buigen. Maar wie er niet bij is geweest, is veel sceptischer.”

Je zou zeggen, laat politici dan in een vroeg stadium meekijken.

,,Dat is in Flevoland gebeurd, en dat heeft heel goed gewerkt. Omdat ze het proces hebben gezien, is de kans daar veel groter dat er ook wat met de uitkomst gebeurt. Het voorbeeld bij uitstek is de Citizen’s Assembly in Ierland. Die burgerraad krijgt onderwerpen te behandelen die voor de politiek te gevoelig en polariserend zijn. De vergaderingen worden via televisie verslagen. Iedereen kan zo meekijken en zelf nadenken over de dilemma’s. De uitkomst wordt vervolgens inzet van een referendum. Alle burgers konden daardoor een goed geïnformeerde keuze maken. Zo is de nieuwe abortuswet tot stand gekomen, maar ook andere onderwerpen zijn al behandeld.”

Het probleem bij de Friese Burgertop leek te zijn dat er geen enkele afbakening plaatsvond in onderwerp, waardoor veel tijd en energie ging zitten in het zoeken naar een concreet onderwerp.

,,Dat soort verschillen in aanpak en uitkomst van nieuwe democratische vormen willen we de komende jaren dus graag onderzoeken. Want de nieuwe uitdagingen die ons systeem op de proef stellen, vragen ook om nieuwe antwoorden.”

Dit is de negende aflevering van de serie Een andere blik, waarin originele denkers hun unieke perspectief op de werkelijkheid met ons delen

U kunt ons helpen de journalistieke onafhankelijkheid in Fryslân te waarborgen. Klik hier om een bijdrage te leveren.

Op de hoogte blijven van de laatste ontwikkelingen over het coronavirus? Meld u aan voor onze dagelijkse nieuwsbrief