Democratie: de meerderheid regeert. In hoeverre moet de volkswil heilig zijn? | Opinie

Democratie wordt wel de minst slechte staatsvorm genoemd. Moet het meerderheidsprincipe, dan wel de volkswil, heilig zijn of leidt dat geheid tot ellende en moet je antidemocratisch partijen verbieden?

In Nederland zeggen populistische partijen zoals de PVV van Geert Wilders de volkswil te vertegenwoordigen

In Nederland zeggen populistische partijen zoals de PVV van Geert Wilders de volkswil te vertegenwoordigen Foto: ANP

Al zo’n 2500 jaar worstelen democratieën met de zelfde vragen. De twee belangrijkste zijn: hoe heilig is de vrijheid van meningsuiting en is de wil van de meerderheid allesbepalend of zijn er onafhankelijke tegenmachten nodig die de zogenoemde volkswil, ook als heeft die de meerderheid, kunnen corrigeren?

Polen en Hongarije

In de hele wereld zijn discussies over deze twee vragen (maar ook de rol van religieus fundamentalisme) aan de orde van de dag. In Nederland zeggen populistische partijen zoals de PVV van Geert Wilders de volkswil te vertegenwoordigen terwijl hij in woord en daad de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht niet lijkt te accepteren. Ook in andere Europese landen zoals Polen en Hongarije zijn autoritaire leiders of partijen de grenzen aan het verkennen van wat het wezen van democratie is. Als de meerderheid van ‘het volk’ niet veel moet hebben van rechten voor bijvoorbeeld de LHBTI-gemeenschap , dan mag je als regering daar toch naar handelen? Want: betekent democratie niet dat de meerderheid van het volk regeert? En iets abstracts als universele mensenrechten komen toch na de volkswil?

Olle Spoelstra, Frank-Jan van Triest, Heleen van Doremalen en Joan de Ruijter zijn filosofiedocenten aan het voortgezet onderwijs. Ze hebben met Denken over democratie een zeer toegankelijke introductie geschreven over deze staatsvorm en de interne wrijvingen die zij met zich meebrengt. Het geeft diepe, maar genuanceerde inzichten in de voor- en nadelen van deze staatsvorm die - in ieder geval met de mond - door grote delen van de wereld wordt voorgestaan. En daarbij steunen ze op de theorieën van politiek denkers uit heden en verleden zoals Plato, Rousseau, Habermas en Sandel.

Scholieren wegwijs maken

Het boek zou ook een goede dienst kunnen bewijzen aan docenten die hun pupillen wegwijs moeten maken als het gaat om burgerschapsvorming. Het verbeteren van de kennis over democratie bij scholieren is wel nodig, zo blijkt uit publicaties. Zo weet slechts 35 procent van Nederlandse scholieren in de tweede klas van de middelbare school niet of we in een democratie leven, of zelfs denkt van niet. Op het vmbo is het 50 procent.

Tirannie van de meerderheid?

In 2006 zorgde toenmalig minister van Justitie Piet Hein Donner voor een rel in Nederland toen hij zei dat als radicale moslimgroepen op democratische wijze aan de macht zouden komen en de sharia willen invoeren, dat dan mogelijk zou moeten zijn. ‘Dat is de essentie van democratie.’ Hij kreeg direct kritiek van partijgenoot Sybrand van Haersma Buma: ‘We zijn er tegen dat democratische spelregels worden misbruikt om de democratie om zeep te helpen’. Zie hier twee tegenovergestelde meningen over het wezen van democratie van politici binnen hetzelfde CDA. Volgens Donner vormt het meerderheidsprincipe de essentie, Buma argumenteert dat dit principe niet heilig is en er ingegrepen kan worden bij misbruik. Meeste stemmen gelden of is dat de tirannie van de meerderheid?

Ook over de reikwijdte van vrijheid van meningsuiting, wezenlijk voor het functioneren van een democratie, lopen de meningen dwars door partijen heen. Misschien is dat wel het wezen van democratie: dat zij telkens opnieuw op de proef wordt gesteld.

Denken over democratie. Olle Spoelstra, Frank-Jan van Triest, Heleen van Doremalen en Joan de Ruijter. Lemniscaat, 24,99