Duitsland verdeeld over sterretje dat de taal genderneutraal moet maken: emancipatie of politieke correctheid?

Is het taalpurisme, is het de volgende fase in de emancipatie, of gaat het puur om politieke correctheid? Al maandenlang is er discussie gaande in Duitsland over, zoals dat genoemd wordt, de genderpolitiek. Moet de Duitse taal niet nodig worden aangepast?

Poster in Berlijn met de oproep 'Fight Machismo': een overdreven waardering voor mannelijk gedrag wordt niet op prijs gesteld.

Poster in Berlijn met de oproep 'Fight Machismo': een overdreven waardering voor mannelijk gedrag wordt niet op prijs gesteld. Foto: AFP

De laatste weken spitst de discussie zich toe op het zogenaamde Gendersternchen (bijvoorbeeld Student*innen waarmee niet alleen mannelijke studenten worden aangesproken, maar ook vrouwelijke). En of dat niet genoeg is, de taal wordt ook ‘gezuiverd’ op negatieve koloniale invloeden, of wat ook maar te maken heeft met slavernij en discriminatie. Gaat het hier om een verandering in taal, zoals taal altijd onderhevig is aan verandering? Dat is het niet helemaal, want het staat inmiddels prominent op de politieke agenda. In de verkiezingscampagne voor de nieuwe Bondsdag op 26 september is het een verkiezingsitem geworden.

Het gaat dan om de vrouwelijke vorm van de zelfstandige naamwoorden. Het bekendste voorbeeld is het begrip; ‘de burger’ in het Duits der Bürger . Maar het moet ook die Bürgerin zijn. Duits gebruikt altijd al meer de vrouwelijke naast de mannelijke vorm van woorden dan bijvoorbeeld het Nederlands of het Engels. Dat komt omdat het lidwoord het geslacht aanduidt: der Mann, die Frau . Elke keer als de overheid zijn burgers toespreekt, moet het der Bürger und die Bürgerin zijn.

Het meervoud

Met het meervoud wordt het al lastiger en daar gaat nu de discussie over: ‘de Duitse burgers’ wordt vertaald met die deutsche Bürger und Bürgerinnen . Met het begrip burgers gebeurde dit vrijwel altijd al. Maar nu wil men met alle woorden consequent zijn, zodat dus ook de vrouwelijke vorm wordt meegenomen. Dat gaat vrij ver. ‘Fietsers hier afstappen’: Radfahrer und Radfahrerinnen hier absteigen . ‘De kunstenaars hebben het moeilijk’: Die Künstler und die Künstlerinnen haben es schwer . Maar nu wil men niet steeds alle woorden zowel mannelijk als vrouwelijk schrijven, dat kost veel tijd en extra woorden en het Duits heeft al extra lange woorden, dus teksten zijn al veel langer dan in het Engels.

Discriminatievrije taal

Het volgende is bedacht: het begrip wordt samengevat in één begrip: Lehrer*in (leraar/lerares), Mitarbeiter*innen (medewerkers). Er verschijnt dan een sterretje (een asterisk geheten) en de vrouwelijke vorm wordt gebruikt. ‘Het sterretje is inmiddels’, zo formuleert de Süddeutsche Zeitung het, ‘door de Duitse samenleving begrepen en het dient de geslachtsgevoelige en discriminatievrije taal.’ Het woord gender is geslachtsneutraal, dus het wordt het Gendersternchen (gendersterretje) genoemd. Maar of het inderdaad inmiddels begrepen is, is zeer de vraag.

Nu gelden er al lang regels voor bijvoorbeeld de ambtelijke en juridische taal. In 1478 stond er al in de politieverordening van Neurenberg Bürger en Bürgerin, Gast und Gästin . In de 19de eeuw sprak men over leerlingen als: Schüler(innen). Kerken, onderwijs, media, omroepen, zij allemaal hebben hun eigen regels.

Het debat in Duitsland gaat over de vraag of alle zelfstandige naamwoorden die op personen duiden, zowel mannelijk én vrouwelijk moeten worden weergegeven. Het is vooral de politieke partij De Groenen die dit op haar agenda heeft geplaatst. ‘Genderen is belangrijk als symbool, missie en bewijs voor het gebruiken van taal, waarin alle geslachten als gelijk worden beschouwd’, aldus het vrouwentijdschrift Brigitte .

Links als lifestyle

Er is veel kritiek op. Het wordt overdreven gevonden, of er wordt gezegd dat er belangrijkere problemen zijn. Hier is ook een scheidslijn te zien tussen het oosten en het westen van Duitsland. Twee politici hebben dit duidelijk als politieke thema’s aangekaart. De eerste was de intellectuele politica van Die Linke, de filosofe en gerespecteerde Sahra Wagenknecht, die in haar recente boek Die Selbstgerechten harde kritiek verwoordt over mensen die intellectueel links zijn, maar dat in de praktijk meer als lifestyle gebruiken. Zij gaat in op de genderpolitiek en schetst de tegenstellingen tussen oost en west in Duitsland op dit punt, en dan vooral onder de Die Linke-kiezers in die twee delen van het land. Mensen in het oosten houden zich hiermee niet bezig, die zijn bezorgd over hun baan; bijvoorbeeld nu de kolencentrales sluiten. Wagenknecht verfoeit de linkse lifestyle en het zijn volgens haar de modieuze aanhangers van Die Linke die niet bijdragen tot gerechtigheid en eerlijke verdeling.

De andere politicus die het echt op de agenda heeft gezet, is de invloedrijke CDU’er Friedrich Merz. In een interview benoemde hij eveneens de tegenstelling tussen oost en west, maar hij ging verder. Hij stelde dat voor heel Duitsland dit item niet leeft en dat de CDU zich er niet druk om maakt. De Groenen kunnen er niet onderuit, omdat juist voorstellen van hun kant worden gedaan om de onderliggende geslachtsverschillen in de taal op te heffen en om discriminatiebegrippen te wijzigen.

Unterneger und Oberneger

In Sauerland ligt het Negertal, genoemd naar een riviertje, dat al sinds de middeleeuwen zo heet. De dorpjes Unterneger und Oberneger zouden een andere naam moeten krijgen. Sinds de dood van de zwarte arrestant George Floyld in Minneapolis in mei 2020, toen de Black Lives Matter-beweging in de VS begon, is de discussie in Duitsland hierover opgelaaid. Het woord Zwarte Piet wordt in Duitsland nog wel gebruikt, in de uitdrukking dat iemand de zwartepiet toegeschoven krijgt, der schwarze Peter, maar dat wordt (nog) niet geassocieerd met discriminatie of slavenverleden. De Jonge Groenen willen het dorpje Negernbötel in Sleeswijk-Holstein omdopen. Het dorp wordt al in de 13de eeuw zo genoemd en het zou Platduits zijn voor ‘nieuwe nederzetting’, maar daar twijfelen de geleerden nu weer over. De burgemeester wil een tekst onder de plaatsnaamborden plaatsen met uitleg over de naam.

Op de sociale media zijn de reacties niet van de lucht. Meestal negatief en reageerders zeggen dat ze nooit die modetermen zullen gebruiken.

Taal is onderhevig aan verandering. De naam Zigeunerschnitzel bestaat al duizend jaar, maar het gerecht heet nu Balkanschnitzel of nog neutraler Paprikaschnitzel . Er wordt in Duitsland de suggestie gedaan of ‘De Raad voor Duitse rechtstaal’ - daarin zijn alle Duitssprekende landen in Europa vertegenwoordigd - vergelijkbare adviezen kan geven rondom andere gevoelige woorden. Maar taal wordt bepaald door degenen die het spreken en schrijven. Het kan binnen één generatie weer totaal anders zijn.