Bedreigd, uitgescholden, geïntimideerd: wetenschappers mengen zich liever niet in het publieke debat of doen aan zelfcensuur

Wetenschappers trekken zich regelmatig terug uit het publieke debat of doen aan zelfcensuur vanwege intimidatie of angst voor negatieve gevolgen. Dat blijkt uit een onderzoek van ScienceGuide onder 372 wetenschappers van verschillende Nederlandse instellingen.

Coronadeskundigen Ernst Kuiper en Diederik Gommers aan tafel bij talkshow Jinek.

Coronadeskundigen Ernst Kuiper en Diederik Gommers aan tafel bij talkshow Jinek. Foto: ANP

Leden van het Outbreak Management Team, dat het kabinet adviseert over coronamaatregelen, worden sinds eind vorig jaar beveiligd vanwege aanhoudende, ernstige bedreigingen aan hun adres. Zulke bedreigingen vallen ook andere wetenschappers ten deel als zij uitspraken doen over bijvoorbeeld het klimaat, racisme of radicale groeperingen.

Deze bedreigingen, intimidaties en andere pogingen wetenschappers monddood te maken ‘raken het hart van de wetenschap’, concludeert ScienceGuide. Uit het breed opgezette onderzoek van het wetenschappelijk platform blijkt niet alleen dat een groot deel van de Nederlandse wetenschappers te maken krijgt met deze zaken, maar ook dat zij daardoor aan zelfcensuur doen - de intimidatie werkt.

Voorzichtiger

43 procent van de wetenschappers zegt na een publiek optreden in de afgelopen vijf jaar te zijn uitgescholden, bedreigd of geïntimideerd. Van hen geeft 86 procent aan nadien voorzichtiger te zijn geworden met hun uitspraken, minder publieke optredens te geven of daar zelfs helemaal mee te zijn gestopt.

De zelfcensuur houdt niet op bij geïntimideerde wetenschappers. Ook collega’s die aangeven niet eerder met intimidatie te maken te hebben gehad, geven aan zich onveilig te voelen wanneer zij zich publiek uiten. Zij geven minder of geen interviews en schrijven liever geen opiniestukken voor kranten en bladen. ‘Wel jammer, want ik heb van alles te zeggen, maar ik heb de stress er niet voor over’, reageerde een anonieme deelnemer aan het ScienceGuide-onderzoek.

Niet inhoudelijk

De bedreigingen komen voor bijna 80 procent van buiten wetenschappelijke kringen. Sociale media worden veel genoemd als kanaal waarlangs de bedreigingen binnenkomen. De reacties zijn over het algemeen weinig inhoudelijk, maar op de persoon gericht. ‘Hakken’, noemt een ondervraagde het. ‘Wat opviel was dat de berichten vrij weinig met mijn uitspraken of standpunt te maken hadden’, stelt een ander.

Vrouwen voelen zich vaker bedreigd dan hun mannelijke collega’s. Zij worden bovenmatig aangevallen op hun geslacht en ook leeftijd. Iemands (vermeende) politieke kleur wordt ook veel genoemd als grond voor bedreigingen. Ook huidskleur, afkomst en seksuele geaardheid worden genoemd.

Opmerkelijk is dat ook klachtenprocedures over de integriteit van wetenschappers vaak als bedreigend worden ervaren. Deze worden vrijwel altijd afgewezen, maar werken alsnog intimiderend. Sommige wetenschappers voelen zich in het proces niet of onvoldoende gesteund door hun werkgever.

Loopbaan

Maar ook binnen de instellingen komen intimiderende reacties voor. Een klein deel geeft aan dat verwachte negatieve gevolgen voor hun onderzoeksfinanciering hen weerhoudt van het doen van uitlatingen. Ook zijn er wetenschappers die vrezen voor negatieve gevolgen voor hun verdere loopbaan.

Hoewel er regelmatig incidenten zijn waarin wetenschappers bedreigd worden, is een breed onderzoek zoals ScienceGuide nu heeft uitgevoerd niet eerder gedaan. Het wetenschappelijke platform wil de weg ermee vrijmaken voor verder onderzoek naar en discussie over het thema.