Karikaturen | Post uit Virginia

Vier jaar geleden, in augustus, gebeurde er iets ongehoords hier in mijn woonplaats Charlottesville. Verenigd onder de naam Unite the Right kwamen ultra-rechtse groepen protesteren tegen plannen om een standbeeld te verwijderen. Een standbeeld van Robert E. Lee, aanvoerder van de zuidelijke troepen in de burgeroorlog van 1861-1865. Zoals bekend eindigde dit protest in geweld.

Marcel Durieux.

Marcel Durieux. Beeld: FD

Een paar weken geleden, na jaren van rechtszaken, werd het bewuste standbeeld eindelijk van zijn sokkel gelicht. In de vroege morgen, onder het oog van een groepje toeschouwers, werd het opgetakeld en afgevoerd.

Ik persoonlijk vind het best dat het beeld weg is. Maar ik heb moeite met de soort reacties die we nu horen. Lee wordt uitgemaakt voor een blanke racist, een vechter voor het in stand houden van slavernij, iemand die mee had kunnen lopen in Unite the Right. Een grotere omslag in reputatie is nauwelijks denkbaar. Want niet lang geleden was Lee een nationale held, in zuid én in noord. Om een voorbeeld te noemen: rond 2000 schreef de grote bioloog Stephen Jay Gould in een artikel: ‘Waar wij noorderlingen ooit Robert E. Lee verachtten als een verrader, neigen we nu, in een meer afstandelijk en welwillend licht, hem te zien als een man met principes en als een groot militair leider.’

Thomas Jefferson

Deze volkomen omslag in publieke opinie is niet uniek voor Lee. Neem Thomas Jefferson, die de universiteit van Virginia stichtte. Ja, hij had slaven, en hij had kinderen bij een van die slaven. Een gedicht, dit jaar geschreven door een student op Jefferson’s universiteit, eindigt: ‘We haten Jefferson, maar we houden van onze Universiteit / We houden ervan omdat we haar naar ons eigen beeld scheppen / We maken haar inclusief en verwelkomend / Een klap in het gezicht van Jefferson.‘ Het haalde een eervolle vermelding binnen in een lokale competitie.

Mijn probleem met dit soort uitspraken is de ongelofelijke eenzijdigheid. Zeker vocht Lee voor het zuiden. Maar alleen omdat Virginia na veel twijfelen besloot zich bij de Confederatie aan te sluiten. Lee vocht voor Virginia, en als Virginia anders besloten had, dan had Lee zich bij het noordelijke leger aangemeld. Lee vergelijkbaar met de neonazi’s van Unite the Right? Hij zou zich er net zo kwaad over gemaakt hebben als wij over het tuig dat hier kwam provoceren. Dit was de man die, nadat hij de overgave van zijn leger had getekend, onderweg naar huis overnachtend bij zijn broer, er op stond om buiten in zijn legertent te slapen om zijn familie geen overlast aan te doen. We haten Jefferson? Dit was de man die de Declaration of Independence schreef, en die verantwoordelijk was voor Virginia’s wet op vrijheid van godsdienstuitoefening.

Zij, en zoveel anderen, maakten grote fouten. Deels waren dat dezelfde fouten die anderen in hun positie maakten in de tijd waarin ze leefden. Deels waren het gebreken die hen eigen waren. Maar om alleen die fouten te zien, en deze mensen alleen te beoordelen op die punten waarop ze, gezien vanuit onze optiek, tekort schoten—dat is niet terecht en niet verstandig.

Opvallend is dat deze eenzijdigheid in beschouwing, dit gebrek aan tolerantie, nou juist komt uit de hoek van de progressieven. Vroeger was ‘links’ juist de kant die dingen toeliet: alles moest maar kunnen, nietwaar? Normafwijkend gedrag moest gedoogd worden. Maar in elk geval in de VS is dat voorbij. Als iets mogelijkerwijs niet in het momentele denken past, als het mogelijk beledigend zou kunnen worden opgevat, dan moet het weg, dan kan het niet. Cancel culture wordt het genoemd hier: de annulatiecultuur.

Ik snap dat mensen boos zijn, dat er een eeuw van grove oneerlijkheid moet worden weggewerkt. Ik snap hoe een beeld op een prominente plaats een symbool is dat beledigend kan overkomen. En laat ik heel duidelijk zijn dat ik niets, maar dan ook niets goeds zie in de relschoppers die de vrede van dit kleine stadje kwamen verstoren vier jaar geleden. Maar ik hoop toch dat de progressieven in staat zullen blijven om mensen als volledige wezens te zien, met hun sterktes en met hun zwaktes. Zodat iemand als Lee, iemand als Jefferson, niet alleen wordt beoordeeld op wat we nu als zijn fouten zien.

On-menselijk

Laten we alsjeblieft mensen — in al hun complexiteit — niet reduceren tot karikaturen. Want het karikatuur maakt de ander on-menselijk. En dat is buitengewoon gevaarlijk, om twee redenen. In de eerste plaats is het dan niet langer mogelijk in te zien dat heel gewone mensen, zoals wij zelf ook zijn, soms heel erge dingen kunnen doen. Terwijl die realisatie juist zo belangrijk is om dat soort dingen in de toekomst te voorkomen. En in de tweede plaats: als de ander geen vol mens is, dan hoeft hij ook niet als mens behandeld te worden. En waar dat toe leidt hebben de oorlogsmisdadigers waar de Unite the Right-neonazi’s hun inspiratie bij halen ons overduidelijk laten zien.