Hoe lidstaten en Brussel al jaren touwtrekken over nieuwe voorstellen voor het vullen Europese kas

Precies een jaar geleden werd na vier dagen onderhandelen in Brussel de meerjarenbegroting tot 2027 vastgesteld. Nu ligt de vraag op tafel hoe de Europese Unie eigenlijk aan z’n geld komt.

Het Herstelplan voor Italië. Om geld uit het plan te krijgen, moeten lidstaten wel voldoen aan eisen vanuit Brussel.

Het Herstelplan voor Italië. Om geld uit het plan te krijgen, moeten lidstaten wel voldoen aan eisen vanuit Brussel. Foto: AFP

Wat in Nederland belastingplan heet, heet in de Europese Unie eigen middelen. Het gaat om de vraag hoe de Europese kas ieder jaar wordt gevuld. Meestal trekken de onderhandelingen over de eigen middelen niet veel aandacht. Maar het is altijd al een gevoelig thema geweest. Want wie betaalt, die bepaalt.

Tijdens de geruchtmakende vierdaagse onderhandelingen van precies een jaar geleden kregen de regeringsleiders een plan voor de kiezen waarvoor 750 miljard euro extra nodig was. Dat Europese Herstelfonds is bedoeld om lidstaten te helpen hun economie weer op poten te krijgen na de periode van pandemie.

Invloed kwijt

Dat bedrag kwam bovenop de normale begroting. Daarom werd besloten dit plan voor een deel met leningen te financieren. De minst slechte oplossing toen. Maar de regeringsleiders vonden het eigenlijk maar niets. Want daarmee raakten de lidstaten invloed kwijt ten gunste van de Europese Commissie.

In financieel opzicht blijken die leningen zeer aantrekkelijk. De Europese Unie is nu eenmaal economisch de sterkste macht ter wereld. Iedereen wil wel geld uitlenen aan deze club. De betrouwbaarheid ervan is ontzettend hoog. Als de Europese Centrale Bank ook nog eens heel veel staatsleningen van de lidstaten opkoopt, blijft er niet veel anders over aan betrouwbare leningen op de kapitaalmarkt. Goed voor onze pensioenen.

Niemand loopt dus veel risico met deze Europese leningen. Maar de lidstaten raken er wel een deel van hun invloed mee kwijt. Daar zit precies de kneep als het gaat om de vraag hoe de Europese Unie aan zijn geld komt. Natuurlijk kreeg de Europese Unie altijd wel voldoende geld in kas om de plannen te realiseren waar de lidstaten en het Europees Parlement het over eens waren. Maar de vraag was altijd ook hoe dat werd geregeld.

Kolen en staal

Heel lang geleden, in de tijd van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, moest deze club financieel de eigen broek ophouden. Ze moest zelf zorgen voor het geld dat nodig was om de plannen te betalen. Dat geld werd opgehaald door een jaarlijkse aanslag bij de betrokken kolen- en staalbedrijven, die ook baat hadden bij deze nieuwe vorm van Europese samenwerking. Het begrip eigen middelen is dus eenvoudig te begrijpen.

Rond 1970 deed het Europees Parlement een voorstel, waarbij opnieuw werd uitgegaan van het principe ‘de eigen broek ophouden’. Uiteraard volstonden toen de contributies van het bedrijfsleven niet meer. Er waren immers sinds het Verdrag van Rome in 1957 ook EEG en Euratom bij gekomen. Samen omgevormd tot Europese Gemeenschappen.

Zelf tarief btw bepalen

In het Europees Parlement werd een voorstel opgetuigd waarbij via de omzetbelasting (belasting op toegevoegde waarde: btw) ieder jaar voldoende geld beschikbaar zou komen voor de Europese instellingen. De btw was via Europese regels opgezet. De lidstaten konden alleen zelf de hoogte van de tarieven bepalen. Ook al was er sprake van hoge en lage tarieven, de opbrengsten waren altijd veel hoger dan nodig was voor de Europese samenwerking. Ergens tussen 0,3 en 1,0 procent van de jaarlijkse opbrengsten van de btw zou genoeg zijn.

Maar de lidstaten vonden dat maar niets. Liever ieder jaar steggelen over de hoogte van een contributie, dan zo’n regeling goedkeuren. Want dan zou de zeggenschap van de lidstaten over de inkomsten van de Europese samenwerking wegvallen. Dat moest voorkomen worden. Zo werd het stelsel van eigen middelen doelbewust uitgehold. De truc ging zover dat de naam eigen middelen wel kon overleven. De jaarlijkse contributie van de lidstaten werd eenvoudig ook tot een Eigen Middel verklaart.

Vastlopend systeem

Vorig jaar moesten de regeringsleiders erkennen dat dit systeem zou vastlopen, wanneer ook het eenmalige Herstelfonds op deze wijze zou worden gefinancierd. De Europese Raad stemde in met een voorstel om nieuwe eigen middelen voor de Europese Unie mogelijk te maken. Maar dat mag dan niet de hele jaarlijkse begroting afdekken. Zo is er dit jaar al een Europese heffing op de productie van kunststoffen ontstaan.

Vandaag, zo is de bedoeling, stelt de Commissie nieuwe voorstellen vast. Daarin worden nieuwe eigen middelen voorgesteld en geregeld. Sommige ervan draaien om de financiering van de wetsvoorstellen die vorige week zijn gepresenteerd in het kader van het klimaatbeleid. Maar ook andere onderdelen van het Europese beleid kunnen worden afgedekt met Europese heffingen. Zo gaat er al jarenlang in Brussel een voorstel rond voor een heffing op financiële transacties op de kapitaalmarkt. Een half procentje is al genoeg, zo is berekend. Twaalf lidstaten steunen dit voorstel al langer. Nederland ligt al die tijd al dwars.